نگاهی به سبك معماري شهر ضحاک بامیان
نگاهی به سبك معماري شهر ضحاک بامیان
شنبه, ١٢ حمل ١٣٩١
یادآوری: این مطلب و عکس های شهر ضحاک ولایت باستانی بامیان را آقای خلیل دانش برای ما از بامیان فرستاده اند که از ایشان سپاس گذاریم.
در مورد سبك معماري شهر ضحاك معلومات زيادي درمنابع ذكر نشده ولي با استناد به قدامت تاريخي اين شهر، دانشمندان از دو نوع سبك معماري مشهور را كه عمدتاً دوران قبل از اسلام و دوره اسلامي را در بر ميگيرد سخن گفته اند. آقاي يزداني در مورد مينويسد: از آثارديدني شهر ضحاك يك تونل پلكاني است كه نزد مردم محل به نام راه "آبدوزدك" ياد ميشود و آن عبارت از تونل خميده و مارپيچ و پله پله است كه از وسط شهر ضحاك از تپه پائيني به سوي زير زميني حفر گرديده است تا به حوض آبي كه اينک خشكيده است وصل ميشود و به نظر ميرسد كه آب رود خانه باميان از نقطه نا معلومي از طريق لوله هاي سفالي تا زير تپه ضحاك به آن حوض اتصال مي يافته است و اهالي ضحاك در مواقعي كه دشمن شهر آنها را به محاصره مي گرفت ميتوانستند از طريق همين تونل مخفي آب مورد نياز خويش را تأمين كنند.
وي ميگويد: من از اين قسمت تونل پلكاني را به راهنمايي يك نفر از ساكنين قريه دهن موري در بهار سال 1381 شمسي از نزديك مشاهده كردم اما در سال 1384 كه دوباره از شهر ضحاك ديدن كردم متوجه شدم كه به خاطر ريزش بخشي از ديوارها تپه ضحاك، دهانه روزنه تونل موصوف بسته شده است. نظربه چنين تونل به استثناي شهر غلغله كه از شهرهاي قديم دوران اسلامي به شمار ميرود در ساير خرابه هاي باميان نيز به مشاهده ميرسد از جمله در مخروبه هاي دهن دره جو قول كالو دهن اژ دره و چهل برجه يكاولنگ قابل رؤيت و باز ديد مي باشد ( 15 –ص ص 51 – 52 ) .
هم چنان شهر ضحاك شامل ديوارهاي است كه به طورتقريبي بين 70 – 80 فت ميرسد. اين ديوارها با سراشيبي، شكل عمودي بخود گرفته و گاهي ديوار به شكل زينه مانندي بنا شده و در مجموع ساختمان بسيار جالبي را تشكيل داده است. خشت پخته بسيار عالي درساختمان ديوار به كارگرفته شده و در قسمت فوقاني ديواردقت زياد به خرج داده شده تا اشكال مربع و ديگرشكلهاي جالب روي ديوارظاهر گردد. با كيفيت عالي مواد تعميراتي و استحكام آن، اين آثار چنان تازه به نظرميرسد كه گويي امروز و ديروز بنا شده است و هم چنان درروي تپه هاي فرسوده يك ميدان وسيع مربع شكل با اين ديوارها وصل گرديده اند. (6 – ص 229).
نمای از دیوار در شهر ضحاک
بر علاوه برج هاي كه در اين شهر وجود دارد از زيبايي ويژه ای بر خوردار اند و معماري كه در آن زمان استفاده شده نيز از نوع گل بوده و آنقدر مقاوم است كه توانسته در حدود پانزده قرن در مقابل عوامل طبيعي باد و برف و باران و آفت هاي زمستاني مقاومت كند و هنوز هم آثار آن باقيمانده و هنري كه در سبك معماري آن بكار برده شده، منحصر به فرد می باشد. درست است كه مردم آن زمان از تمدن و هنر كشورهاي ديگر كمك گرفته ولي سبك آن به شكل محلي ساخته شده كه در جاهاي ديگر چنين سبك ديده نميشود مثلا بناي كه در شهر بم ايران است كاملاً تفاوت دارد. ( مصاحبه 2 ) .
و هنوز هم بقايايی از ساختمان ها و قلعه هاي نظامي و خانه هاي رهايشي مردمان اين دوره ها دراين شهر وجود دارد. ( وزارت اطلاعات و فرهنگ ).
كه داراي نقاشي ها و تصاوير زيباي ميباشد و اكنون اين تصاوير و نقاشي ها خيلي ضعيف به چشم ميخورند. در مورد اين ساختمان ها آنچه كه قابل ذکر است، ساختمان هاي مذكور توسط دهليز هاي به شكل تونل با هم وصل ميباشند كه توسط خشت ارتباط ساختمان ها صورت ميگيرد و هم چنان برج هاي دفاعي كه در اين شهر وجود دارند از هم فرق دارند. برج هاي كه در قسمت هاي پايين قرار دارد نسبتاً داراي قطر كوچك بوده و هر كدام دارايي ديده بانان است و چون اين برج ها دورا دور شهر را دربر دارد؛ بنا براين براي اطلاع دادن موجوديت خطر (برای شهر) با روشن ساختن آتش و بالا شدن دود از برج مذكور اطلاع ميدادند وهمين قسم دومي به برج سومي و همين شكل صورت ميگرفته است .
نمای یکی از دهلیزهای شهر ضحاک
اما برج هاي كه در قسمت بالاي شهر موقعيت دارند داراي قطر كلان بوده كه به منظور دفاع ازشهر مورد استفاده قرار می گرفته اند. همه اين ديوار ها تهداب بودايي دارد كه از هنر خاص برخوردار است و از لحاظ معماري آنقدر محكم كه در مقايسه با تمدن امروزي و خشت هائيكه بكار برده شده خيلي مقاوم بوده و ضخامت ديوارهاي آن متفاوت ميباشد كه در بعضي جاها 80 سانتي متر اما در جاي كه حكام زندگي ميكرده اند تا به 100 – 120 سانتي متربوده است. خشت هاي كه كه در آن بكار برده شده خيلي كلان يعني 38×38 ×9 سانتي متر ولي بعد ها روي ساختمان آنها كه در دوره اسلامي اعمار گرديده داراي خشت كوچك و نقش و نگار ظريف در آن بكار برده شده كه (معماری) دوره اسلامي را نشان ميدهد (مصاحبه 2 ).
هم چنان بر فراز كوه كه در قسمت اصلي شهر است دالان و خانه هاي بزرگ با سقف هاي گنبدي خشتي و به ارتفاع تقريباً ده متر كه در بعضي جاها در دو طبقه اعمار گرديده اند به چشم ميخورند همه اين خانه ها زنجير وار به هم متصل اند و در بالاي كوه و برج هاي نگهباني كوچك و بزرگ منتهي مي شوند. اين برج بصورت خارق العاده اي طراحي شده اند چنانچه تمام اطراف را زير ديد خود داشته و بر راهها كنترول كامل داشته اند؛ اما در مورد اينكه ابتدا مردم اين شهر چگونه زندگي ميكردند، محمد عثمان صدیقي معتقد است: اهالي اين شهر ابتدا در سموچ ها زنده گي داشتند و پسان ها برج ها و حصار هاي ضخيم و بلندي از گِل و خشت خام آباد كردند و دهليز هاي براي گرفتن آب از دريا در ميان كوه كنده اند كه به مهارت خاص ساخته شده و در معماري و استحكام آن هيچ شبه نيست. (4- ص 100).
در مورد اينكه بعد از ساسانيان ديواري ديگر روي آن ساخته شده نشان دهنده هنر غوريان است. غوريان در ساحه عمرانات از قديم الايام به اينطرف صاحب ابتكار و روش خاص بوده و با اعمار قلعه ها، حصارهاي كوهي، منارهاي يادگاري، مساجد و غيره شاهكاري هاي جاويدان از خود به يادگار گذاشته اند. گرچه آثار عمراني دوره هاي قبل از اسلام به ندرت در غور ديده مي شود ولي با آن هم از روي بعضي بناهاي باقي مانده ميتوان عظمت و شكوه فن معماري شان در اعصار قبل از اسلام پي برد. بعد از ظهور اسلام و مخصوصاً در قرن دوازدهم در ايام سلطنت سلاطين مقتدر و مدنيت پرور غوري سلطان غياث الدين و شهاب الدين صفت معماري غور به اوج اعتلا و ترقي خود ميرسد و اين صفت روح اسلامي پذيرفته اساسات معماري آن بر پايه مدنيت و آرت اسلامي استحكام مي يابد. براي سهولت مطالعه چگونگي صفت معماري را در غور در دو دوره مورد بحث قرار ميدهم.
1 – اعمار پيش از اسلام: شواهد باقيمانده از فن معماري دوره هاي پيش از اسلام غوري كم و بيش بصورت خرابه ها در بعضي نواحي غور مانند دهكده "بيسوره" در پسابند و يا در پاي كوه زار مرغ منديش و غيره جاها ديده ميشود اما مهم تر از آن همان مسجد سنگي است. بعضي ها عقيده دارند كه اين بنا مسجد اسلامي است و عده ديگر گمان مي برند كه اينجا قبر كدام يكي از ملكان غور بوده باشد كه به اين مناسبت بناي گنبدي بالاي آن اعمار نموده اند. بايد تذكر داد كه بسياري از بناها و معابدي قديمه بعد از ظهور اسلام تغير نام كرد و نامهاي اسلامي گرفته است و مسجد سنگي نيز از همين بناها است كه شايد معبدي بوده باشد و بعد از آمدن اسلام مردم آنرا مطابق روحيه اسلام به مسجد تغير شكل داده اند. معبد سرخ كوتل كه قسمت هاي مهم معبد مانند زينه ها، ستون ها، فرش معبد و غيره از سنگ تراشيده و درست شده است.
2 - در عصر اسلامي: غور در دوره اسلامي از لحاظ آرت و هنر معماري خود بسيار غني بوده و در اين ساحه آثار قيمت دار و نادر از خود به ياد گار گذاشته است. شاهان غور مشوقين بزرگ اين فن محسوب شده و حتي خود شان در قسمت عمرانات صاحب ابتكار و سليقه خاص بودند يكي از اين شاهان عباس بن شيشر در 450 هجري مي زيست در فن معماري و نجوم مهارت تام داشت. اكثر كتب جغرافيائي و تاريخي از شيوه عالي عمراني حصانت و متانت قلاع غوريان توصيف نموده است. بناهاي غوري به حدي مستحكم و حصين بود كه اكثر فاتحين به سهولت آنرا فتح كرده نتوانست و بعضاً قلعه هاي در غور هم وجود داشت كه حتي نيرويي چنگيزي نيز موفق به فتح آن شده نتوانست مانند قلعه خيسار كه طبقات ناصري و روضات الجنات مي اوصاف مدينه هرات و سيفي هروي از عظمت و استحكام خاص بر خوردار مي باشد.
آثار ديگري كه از دوره غوريان در دوران شنبانيه اعمار گرديد شهر تاريخي ضحاك ميباشد. كه اين شهر نيز در عصر خود دارايي شهرتي خاص بود. كه به عنوان حصار محكم باميان اعمار گرديده است. (2- ص 171-173).
در موريد سبك معماري شهر ضحاك با استناد از منابع متعدد و قرار مشاهداتيكه من انجام داده ام دو نوع سبك قابل ديد ميباشد. بنا بر اين من سبك معماري آن را دو نوع تحت نام بناي اولي و بناي دومی تقسيم بندي مينمايم.
1- بناي اولی: كه تهداب آن توسط ساسانيان گذاشته شده اين بناها در حقيقت داراي هنر خاص منحصر بفرد همان دوره ميباشد. كه از مقاومت ويژه بر خوردار ميباشد.
اول خشت هاي كه در ساختمان اين شهر بكار برده شده كلان بوده كه داراي طول و عرض 38 و ضخامت 9 سانتي متر ميباشد. بر علاوه قطر ديوارهاي آن در حدود 80 - 90 سانتي متر ميباشد. خشت هاي اين شهر داراي رنگ زرد بوده كه بنا به گفته يكي از مسئولين فرهنگي اين ولايت گِل آن از كوه كه در مقابل شهر قرار دارد آورده شده و در اينجا خشت ساخته شده كه عامل آن را مقاوم بودن گِل زرد در برابر آفات طبيعي ريزش برف و باران ميداند.
نمای سبک معماری عصر ساسانی و غوری
ولي بنا به گفته مسئولين ولايت مذكور تفاوت ها در ديوار اين شهر ديده ميشود كه اين تفاوت در قطر و ضخامت ديوار ميداند و ميگويد: در قسمت علياي اين شهر يعني جاي كه حكمرانان در آنجا زيست ميكرده داراي قطر زياد بوده و اگر بيننده نظري به آن شهر نمايد شاهد برج هاي مستحكم در فاصله هاي معين ميباشد. اين شهر داراي يك درواز ورودي و داراي يك راهرو براي انتقال آب به شهر ميباشد و در مجموع شهر ضحاك يگانه شهري است كه براي دفاع از شهر باميان داراي اهميت خاص ميباشد لذا تهداب و اساس اين شهر به دوره ساسانيان بر ميگردد كه ميتوان بناي اصلي آن را مربوط به همان دوره دانست .(مصاحبه 1).
2 - بناي دومی : طوريكه درقدامت تاريخي شهر ذكر گرديد اين شهر در مجموع داراي قدامت تاريخي 1500 ساله بوده و به دوره ساسانيان و دوره اسلامي ( غوري ها ) بر ميگردد بنا بر اين طبيعي است كه داراي دو نوع سبك معماري ميباشد. كه از اين نوع معماري به دوره اسلامي و غوريان بر ميگردد و تفاوت آنرا در نوع خشت آن مي بينيم كه در آن بكار برده شده است خشت كه در آن در دوره اسلامي بكار برده شده است نسبت به خشت دوره ساساني كوچك تر بوده و خشت آن از نوع گل بوده كه در كيفيت خود داراي اهميت ويژه بوده و آنچنان محكم است كه گويا از سمنت ساخته شده باشد. گر چند دانشمندان درسبك معماري اين شهر اظهارات زيادي نكرده اما قرار مشاهداتي كه من انجام داده ام شاهد راهرو هاي به شكل سموج بوده ام كه ارتباط اطاق ها را نشان ميدهد .
بنا براين يگانه تفاوت كه در سبك معماري دوره ساسانيان با دوره اسلامي وجود دارد همان خشت ها ميباشد كه در آن بكار برده شده است بر علاوه قرار اظهارات مسئولين ولايت باميان نقطه بارزي كه در دوران اسلامي وجود دارد موجوديت بعضي از نقش و نگار ها ميباشد كه نظیر چنين نقش و نگار ها در شهر غلغله و شهر سرخوشك و بعضي ساحات ديگردر دوره غوريهانیز ديده شده است.
در مجموع نوع معماري چه در دوره اسلامي ُ( غوري ها )و چي قبل از آن در شهر ضحاك نشان دهنده مهارت وفن معماري همان دوره ها و همان مردم ميباشد كه واقعاً جالب توجه است.