زبان و ادبیات فارسی متوسطه خراسان رضوی

نگرشی بر چارچوب رشته آموزش و زبان و ادبیات فارسی در مدارس

الهه رحمانیان

چکیده:

شواهد گوناگون حکی از آن است که دانش آموزان در مدارس، زبان فارسی را به خوبی نمی آموزند و در فراگیری مهارت های چهارگانه زبان فارسی مشکلاتی دارند و این در حالی است که ساعات زیادی در مدارس صرف آموزش زبان فارسی می شود اما نتایج آن رضایت بخش نیست چرا که تربیت متخصص آموزش زبان فارسی در دانشگاه ها و مراکز تربیت معلم زبان فارسی پاسخ گوی نیازهای مدارس نیست. بازنگری دربرنامه ی درس تربیت معلم زبان فارسی و و توسعه این رشته می تواند نیروهای متخصص رابه سامانه ی آموزش زبان فارسی وارد کند و بستر مناسب برای پژوهش در این حوزه را فراهم سازد.

کلید وازه ها: آموزش زبان فارسی، مهارت های زبانی، برنامه ریزی درس فارسی، فنون زبان آموزش

مقدمه:

زبان مادری وسیله و ابزار آموزش تمام درسهاست. اگر دانش آموزی تاریخ، جغرافیا، شیمی، فیزیک را خوب نیاموزد تنها در همان درس ها ضعیف می ماند. و به یادگیری او در درس های دیگر لطمه ای وارد نمی آید. کسی که نتواند در آموزش و بیان زبان مادری و حتی نگارش آن از مهارت لازم برخوردار شود. از عهده ی فهم مطالب و بازگویی هیچ درس دیگری برنخواهد آمد. دانش آموزی که از نظر شیوه نگارش و نوشتن املای کلمات مشکل دارد. به علت ناتوانی در فهم مطالب و تنظیم اندیشه و احساس خود و نیز اختلال در بیان نارسایی در گفتار و نوشتار کم کم نسبت به شایستگی خود در یادگیری بی اعتماد خواهد شد و علاقه ی خود را به تمام دروس از دست خواهد داد و ناامیدی و دلسردی به سراغ او خواهد آمد. علت ناکامی بیشتر دانش آموزانی که تصور می کنند از استعداد یا علاقه ی کافی برای ادامه ی تحصیل برخوردار نیستند در حقیقت ناتوانی آن ها از درست خواندن و درس فهمیدن مطالب و مفاهیم درس و بازگویی و بازنویسی آن برای دبیران است. پاره ای از دانش آموزان هر چند در بازگویی مطالب مهارت کافی دارند، قادر نیستند که همان مطالب را روی کاغذ بیاورند. مهارت در نوشتن تیز با علقه و کوشش و تمرین و مهارت به دست می آید و چیزی نیست که به استعداد خاصی نیاز داشته باشد (ارژنگ، غلامرضا، 182:1382). زبان و ادب فارسی، تهران، قطره)

شواهد گوناگون حاکی از آن است که دانش آموزان در مدارس، زبان فارسی را به خوبی نمی آمزند و در فراگیری
مهارت های چهارگانه ی زبان فارسی مشکلاتی دارند.

نارسایی و ضعف برنامه ریزی آموزش و شیوه های تدریس ناکارآمد بودن بعضی از بخش های کتاب های درسی متون ادبی و زبان فارسی را براساس پاسخ هایی از پیش تعیین شده و اندوختن معلومات کتابخانه به جای تجزیه، تحلیل استنباط و تفسیر مطالب درسی عادت داده اند، علت عمده ی نقاط ضعف ادبی است.

چارچوب مفهومی رشته ی آموزش زبان فارسی:

رشته ی آموزش زبان فارسی به عنوان یک رشته ی در هم تنیده حاصل تلفیق رشته های زبان و ادبیات فارسی، علوم تربیتی، عرفانی می باش دکه در مراکز تربیت معلم توجه بیشتری باید برای آن معطوف شود. آموزش زبان فارسی نظم و تربیت خاص خود را دارد و چارچوب ادراکی آن با علوم دیگر مانند آموزش ریاضی، هنر تربیت بدنی، پزشکی متفاوت است. این نظم و تربیت باید تدوین شود تا به سیر تکامل خود برسد.

آموزش زبن فارسی جزئی از علوم تربیتی یا جزئی از زبان و ادبیات نیست که از پیوند این دو جزء گسسته به وجود آمده باشد بلکه یک هویت مستقل از علوم تربیتی و ادبیات دارد و درگیر تمام مسائل مربوط به جریان یاددهی و یادگیری زبان فارسی می شود این جریان به انتخاب محتوا، برنامه درسی، روش تدریس، آموزش معلم، شرایط یادگیری، ارزشیابی از آموخته ها و آنچه مربوط به یادگیرنده زبان فارسی اطلاق می شود:

ضرورت تلفیق در برنامه ریزی درسی رشته زبان فاری: هدف اساسی آن، خارج کردن تجربه های یادگیری فراگیر از پراکندگی در ارتباط قرار گرفتن آنهاست.

دریک، صاحب کتاب تدوین برنامه ریزی درسی، می گوید با پا گذاشتن به جهانی که در آن دانش با سرعتی شگفت انگیز رو به تزاید گذاشته است روشن است که ما نمی توانیم با همان سرعت افزوده شدن به دانش برنامه های درسی را حجیم تر کنیم بلکه ما باید افزودن از طریق کاستن را پیشه کنیم. اسمیت شرایط یادگیری موثر را مطرح می سازد و معتقد است این شرایط دربرنامه های درسی با ساخت تلفیق تبلور می یابد و از دیگر نقادان بر این باور است که برنامه های درسی تلفیقی به دلیل مساله محور بودن، موجب پرورش مهارت های فکری سطوح بالاتر می شود. (مهرمحمدی، محمود. 1381، صص256-226، برنامه درسی، نظرگاه ها، رویکردها و چشم اندازها، مشهد: آستان قدس)

برای بهبود فرایند یادگیری و یاددهی باید مستنداتی از دستاوردهای تحقیقات میدانی در دست باشد.

سازماندهی در رشته آموزش زبان و ادبیات فارسی

روش تدریس مهارت های زبانی

روش آموزشی و خوانش شعر فارسی

روش تحقیق در آموزش زبان فارسی

جامعه شناسی زبان

فن آوری اطلاعات در آموزش زبان فارسی

برنامه ریزی درسی

روانشناسی زبان فارسی

خلاقیت ادبی

آموزش زبان و ادبیات فارسی

دراین رویکرد تاکید بر موضوع درسی نیست. بلکه یک فعالیت جامع و فراگیر مورد توجه است و به ماورای موضوع می پردازد.

یادگیرنده به جای درس یا موضوع، درک انون توجه قرار می گیرد و انواع فعالیت های ذهنی، عاطفی اهمیت دارد. و موضوع های درسی براساس فرایند یادگیری سازمانده می شود. برخی از فرایندهای مورد توجه در این رویکرد عبارت است از برقراری ارتباط، واکنش نسبت به محیط زیست، تعبیر و تفسیر، انطباق یافتن به کاربستن حل مساله، ارائه خلاقانه، دگرگون کردن، اداره کردن، تشریح کردن، مجمل سازی، اثبات کردن. (رنو.ال. دی 1373-135)

طراحی برنامه ها و مواد آموزشی به شیوه تلفیقی زبان فارسی

تدریس معلم

مشاوره و راهنمای آموزش زبان فارسی

کار در گروه معلمان

پژوهش در آموزش فارسی

بهره گیری از فن آوری اطلاعات در آموزش

پیش بینی شرایط یادگیری

سنجش و اندازه گیری پیشرفت تحصیلی

برقراری ارتباط با دانش آموز

غنی سازی ادبیات و آثار مکتوب در حوزه آموزش زبان فارسی

 

چگونگی خوانش متن های ادبی:

تدریس درس هایی که به ادبیات مربوط می شوند، آن طور که امروز رایج است، عاری از شور و نشاط است، رغبت دانش آموزان را به درستی برنمی انگیزد و به یاد دادن های موفقیت آمیز نمی انجامد. امروزه جای بسیاری از فعالیت های مفید و سودمند در زمینه ی خوانش ادبیات خالی است. نداشتن ساعت انشا در دوره ی متوسطه عدم شورآفرینی هنگام خوانش متن های ادبی، برای دانش آموزان کسالت آور است. خواندن متون و حتی نگارش آن باید به گونه ای صورت گیرد که دانش آموزان لذت ببرند و با این لذت از درس های دیگرشان نیز استقبال کنند و به موفقیت هایی که می توانند برسند. (رؤوف، علی، یاد دادن برای یادگیری، انتشارات مدرسه، 1378).

به نظر یکی از نقادان ادبی (امبرتُ اِکو) خوانش متن های ادبی 2 شکل دارد.

1-      دیکتاتوری محض، همان که معلمان سر کلاس می خوانند.

2-   خوانش گفتمانی: خواننده یک نثر می باشید گویی با مخاطب خود سخن می گویید و به عبارتی متنی را که می خوانیم با آن گفتگو می کنیم. متن بی حرکت و مرده نیست.

خوانش دو نوع حاصل دارد:

1-      یخ زده که ترجمه هیا قراردادی را معنا می کنیم. نشانه های مهم هستند.

2-      در معنای گفتمانی، تفسیر می کنیم، راه برای تفسیر و تاویل باز است. این شیوه برخورد با موضوع ادبی خودش هنراست.

شیلو که دارای متون ادبی زیبایی است این گونه سخن می گوید: هنر، جراحات تمدن را التیام می بخشد و ورطه میان آدمی و عقل و حواس آ« را از بین می برد (همایش ادبی، دکتر فریدونی، دی ماه 91)

بنابراین در خوانش متون ادبی باید کاری کنیم که دانش آموزان متون را حس کنند و برای آن ارزشی قائل شوند. در روش خوانش گفتمانی که روش تفسیر و تاویل است. معادل (هرمنوتیک) این شیوه ی خوانش از قرن 18 در اروپا رایج شده که در واقع الهه ی هنر استو متن را ازدیدگاه هنری نگاه می کند و تفسیر می نماید. این شیوه مناسب ترین، شیوه خوانش متن سر کلاس می باشد.

در خواندن متون با صدای گیرا و جذاب، رسا و دل نشین توسط معلم تاثیر بسزایی در یادگیرنده می گذارد آن چنان که آهنگ صدا نیز با نوع نظم ونثر تغییر کند.

ژان پل سارتر می گوید: خواندن «آفرینش هدایت شده است» (سارتر، 1356)

از روش های معلم خلاق در درس ادبیات این است که بر فراگیرندگان یاد بدهد که هنگام خواندن متن یک درس به هدف های مختلف درس و مورد استفاده های مختلف اطلاعاتی که در آن درس وجود دارد بیندیشند و به راه هایی که بتوانند اطلاعات خوادنده شده را در زندگی شخصی و حرفه ای خود به کار ببندند فکر کنند و فقط به متن و معنی و مفهوم آن نیندیشند بلکه از خود بپرسند که چگونه می توانیم از آن چه درکتاب نوشته شده است، درزندگی آینده ی خود استفاده کنیم لازم به ذکر است که آموزش نظم ونثر فارسی و تشکیل کلاس های ادبیات در فضاهای باز و طبیعت بر فرایند یادگیری تاثیر زیادی دارد.

نتیجه :

با توجه به اینکه زبان فارسی رمز هویت هر فرد ایرانی است. لذا آموزش آن در مدارس باید جلوه ای داشته باشد و جهت بهبود کیفیت آموزشی زبان فارسی اولاً تربیت نیروی متخصص برای تدریس در مدارس و ثانیاً برنامه ریزی صحیح آموزش، ایجاد انگیزه دربین دانش آموزان و بازنگری در تدوین بعضی دروس زبان فارسی و متون ضروری به نظر می رسد.

 

منابع :

- استفاده از وسایل کمک آموزشی در کلاس های زبان و ادبیات فارسی، ص 77

- رؤوف، علی. یاد دادن برای یادگیری، انتشارات مدرسه، 1378.

- سارتر، ژان پل، ادبیات چیست مترجمان، ابوالحسن نجفی، مصطفی رحیمی، چاپ پنجم، کتاب زمان، 1356.

- همایش ادبی، سخنان خانم دکتر فریدونی، دیماه 91، مشهد، ناحیه8 4.

- ارژنگ، غلامرضا 182:1382، زبان و ادب فارسی، تهران، قطره)

- رنو . ال . دی. ص 135، 1373.

- مهر محمدی، محمود. برنامه درسی، نظرگاه ها، رویکردها، چشم اندازها، مشهد، آستان قدس.