زبان و ادبیات فارسی متوسطه خراسان رضوی

                                                                                            صور انديشه و خيال در قصیده کیش مهر                                                                                                                       در کتاب درسی                                                                                  مرضيه برشادی پور –  کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی                                                                                        ایمیل :m.barshadipour@yahoo.com                                                                                                                                     پيش کش به روح بلند :                                                      استاد راه آشنايم                                                      سيد جلال الدين آشتيانی                                                            که مرا با کیش مهر آشتی داد.                                                                                                                                 کيش مهر  ( زبان وادبيات فارسی – عمومی پيش دانشگاهی )                         همـــــی گويم و گفته ام بـــــارها                       بود کيش من مهـــر دلدارها                        پرستش به مستی است در کيش مهر                     برون اند زين جرگه هشيارها                        به شـادی و آسايش و خواب وخور                      ندارند کـــــاری دل افگارها                        کشيدند در کــــــــوی دل دادگان                       ميان دل و کــــام ، ديـوارها                        چه فـــــرهادها مــــرده در کوه ها                       چه حـــلاج ها رفته بر دارها                        چه دارد جهــــان جز دل و مهر يار                      مگر تــــوده هايی ز پندار ها                        ولی راد مـــــردان و وارستــــگان                       نبازند هــــــرگز به مــردارها                        مهين مهـــــــرورزان که آزاده اند                       بريزند از دام جـــان تــــارها                       به خــــون خــود آغشته و رفته اند                      چه­گل­ها ­ی رنگين­ به­ جوبارها                       بهـــاران که شاباش ريزد سپهـــــر                     به دامان گلشــــــن ز رگبارها                      کشد رخت ، سبزه به هامون و دشت                   زند بــــارگه ، گل به گلزارها                       نگـــــارش دهد گلـــــبن جويبار                      در آيينــــه ی آب ، رخسارها                      رود شـــــاخ گل در بر نيلفــــــر                         برقصد به صد ناز ، گلنـــارها                       درد پـــــرده ی غنــچه را باد بام                         هـــــزار آورد نغز گفتـــارها                       به ياد خـــــــم ابروی گل رخان                        بکش جام در بزم می خوارها                       گـــره را ز راز جهــــان باز کن                        که آسان کنـد باده ، دشوارها                      جز افسون و افسانه نبود جهــــان                         که بستند چشـــــم خشايار ها                      فريب جهــــــان را مخور زينهار                        که در پای اين گل بود خارها                       پياپی بکش جام وسرگرم باش                         بهل گر بگيــــــرند بيــــکارها                                                                               چکیده :       بنای سخن علامه دراین قصیده برتشبیه و استعاره استوار است زیرا او مخیل می­اندیشد ، تصویری می­بیند و عاطفی بیان می­کند .        نگاه علامه به جهان هستی نگاهی فراگير است به گونه­ای که تمام مسايل مادی و معنوی را با بيانی شيرين و محکم وبا بکار گيری استعاره ، تشبيه ، ايهام ، مجاز و ساير صناعات ادبی و بدون تکلف بيان می­کند .      قصيده­ی­کيش مهر سراسر عرفان است وواژه­­­ها به­گونه­ای همدیگر را درآغوش گرفته­اند که موسیقی سحرانگیزی را پدید آورده­­­­اند.                          کلید واژه­ها : کیش­مهر ، تلمیح ، وحدت وجود ، تشخیص و ایهام                                                                                                           به نام خداوند مهر آفرين                                                              صور انديشه و خيال  در کیش ­مهر                                 من عاشقی از کمال تو آموزم                          بيت و غزل از جمال تو آموزم                                                                                                                                    " مولانا "             مقدمه:        يکی از گرايشات فطری آدمی حس زيبـايی دوستی است که دليل پيدايش هنر در عرصه­ی تاريخ بشری شده­است . يکی از نمودهای هنر و زيبا يی رادر شعر می­توان جست­و­جوکرد و مجرای ورود ما به دنيای شعر گذر از تنگنای عشق و محبت است . غالب کسانی که از صافی عشق عبورکرده­اند به يک دنيا زيبايی و يک جهــــان مهــــر دست­يافته­اند ، عالمـی پيش­رودارند سرشار از حسن و ملاحت که همه عکس جمال حضرت حق است .        از جمله­ی ايشان می­توان از مولوی ،سعدی، حافظ ، علامه طباطبايی و... يادکرد که در عشق به وحدت رسيده­اند و با نثار دّر و مرجانی که در گنجينه­ی ذهن و ضمير خويش داشته­اند ، توانسته­اند لباسی چنين زيبا و فاخربرقامت زبان و ادبيات اين ديار بپوشانند ، دّرومرجانی که چشم­ها را صيقل می­دهد ، آشنايان را می­نوازد و آز را در بيگانگان برمی­انگيزد .     دراين مختصر که تقديم حضورتان می­دارم قصد بررسی همه جانبه صور انديشه و خيال را در اشعارحکيم فرزانه علامه طباطبايی ندارم که آن بزرگوار در نهايت فصاحت و بلاغت سخن رانده­اند  . ايشان عالم به علوم ادبی ، شرعی ، اخلاقی، فلسفه و آگاه به دقايق حکمی و حقايق عرفانی بوده­اند و استعداد خارق العاده در تلفيق مضامين و آوردن صنايع گوناگون بيانی ايشان را سرآمد عصر خويش ساخته­است .      علامــه انســانی است که در فضای عشــــــق وشادمــانی قرارگرفته­است ؛ سرتاپای چشم وگوش شده ، هوشيار گرديده و به حريـم خاموشــان راه يافته­است ، اسرار ناگفته را از دفتر چشمان هر رهگذری خط به خط می­خواند . در اين قصيده همه ی اجزای عالم به هم مربوط می­شوند و صفات انسانی به خود می­گيرند .     آسمان برعروس گلشن شاباش می­ريزد ، همه جا پر از سبزه وگل می­شود ، بوته­ی­گل درآيينه­ی آب خود را می­آرايد وبلبل سخن می­گويد ، حال آن که چنين امری از منطق عادی ما خارج است .    در اين ميان من نيز حکم مسافری غريب را دارم که به سرزمينی نا آشنا پای گذاشته­ام و چشم­اندازی نو در برابرديدگانم گسترده­شده­است ولی با وجوداين­گاهی احساس می­کنم با تمام غربتی­که هست ، برايم آشناست و گويــی اين سرزمين را قبلاً در خواب و رويا ديده­ام وبه­آن دل بسته­ام. بنابراين ، اين مقال را باتمام کم وکاستی­اش تقديم حضور می­دارم .                    رشته­ی تسبيح اگر بگسست معذورم بدار             دستم اندر ساعد ساقی سيمين ساق بود                                                                                                                                                                                                                                                                        " حافظ "                                                          علامه قبل از اين که شاعری بزرگ وتوانا باشد ، متفکری عارف ، حکيمی فرزانه و آگاه به رموز قرآنی  و آشنا به مراحل سير و سلوک وکمال بوده­است اما بايد اعتراف­کرد که توجه خاص اودر بکارگيری صنايع لفظی و معنوی تاحدی است که کمتر بيتی در اشعار او خالی از نقش و نگار صنايع می­باشد .        نگاه علامه به جهان هستی نگاهی فراگير است به گونه­ای که تمام مسايل مادی و معنوی را با بيانی شيرين و محکم وبا بکارگيری استعاره ، تشبيه ، ايهام ، مجاز و ساير صناعات ادبی و بدون تکلف بيان می­کند .       ما در اشعار او با جهانی سرشار از ظرافت و معنا روبروييم. گستردگی معنايي در اشعار اوتابه حدی است که هرکس از ديدگاه خويش مفاهيم ذهنی متناسب با تفکر خود رادرشعرش پيدا می­کند و نظری خاص درباره­ی او ارائه می­دهد .     شعر او شعر غنايي از نوع عاشقانه و عارفانه است . شور عشق و حال مستی در کل شعرش جاری و ساری است . علامه در اقليم عشق می­زيسته­است و به گنج اناالحق دست يافته­است ، اودراين اقليم به وحدت رسيده­بود و تکثرها را گردن زده­بود .      در اين اقليم تناقض­ها و تضادها به وحدت می­رسند و سر انجام به تجلی حق منجر می­شود . در جنت اشعار علامه جويبار عشق روان است و درختان الفاظ آن سايه­ی معنای حق رابررهگذران خسته­دل و تشنه­کام وصال می­گسترد .      قصيده­ی کيش مهر سراسر عرفان است که بايد جنبه­ی فنی شعر را هم به آن افزود . او در اين قصيده عرفان و هنر را درآميخته و شايد بتوان­گفت که اين قصيده از عرفان او سرچشمه گرفته و بعد به صورت شعر برزبانش جاری شده­است ، واژه­­­ها به­گونه­ای همدیگر را درآغوش گرفته­اند که موسیقی سحرانگیزی را پدید آورده­­­­اند. حرارت و سوز فوق العاده ای دارد و خواننده را از خود رهاکرده وبه عالم التهاب و اشتعال نزديک می­سازد  .     علامه با داشتن جهان­بينی توحيدی – عرفانی مرد شور و نشاط است بدور از تعصب و کيش­گرايي بارها به عاشق بودنش صراحت دارد و مذهب خود را عشق دانسته­است .                          همی­گويم و گفته­ام بارها                              بود کيش من مهر دلدارها        اين قصيده با "ﻫ " و " م " که حروفی نرم هستند ، شرو ع می­شود و بعدبه سمت حرف " گ "  و " د "  و" ش " که حروفی درشت هستند ،  پيش می­رود و آرام آرام از نرمی کلام کاسته می­شود زيرا علامه قصد هشدار و تذکر را دارد که بياد داشته­باشيد ، مذهب و آيين من عشق و دلدادگی است .     روح زبان موسیقـی است و درواقع موسیقـی گرایش­های روانـی واحساسـی وعاطفـی مارا به دوش واژ­ه می­گذارد . ( سیناجهاندیده ، 1379 : 107 )  علامه فریاد می­کشد،موسیقی­کلام و قافیه­ی بیت (بارها – دلدارها) نیز این حالت را به خوبی ازنظرصوتی نمایش می­دهد وبه اين­گونه ذهن مخاطب رابيدارمی­سازد .      علامه­ی بزرگوار ما با درد عشق اين قصيده را سروده­است و عشق را والاتر از عقل دانسته­است وکسانی را که هوشيار و عاقل هستند را از اين جرگه خارج دانسته­است :                      پرستش به مستی است در کيش مهر                   برون­اند زين جرگه هشيارها       علامه يکی از مضامين بلند عرفانی را که  " محرم اين هوش جز بی هوش نيست "  را با زيبايی­های ادبی چون استعاره و ايهام درآميخته­است .      استعاره صورت کوتاه شده­ی تشبیه است که در یک کلمه فشرده شده­است واگر درجای اصلی خود بنشیند و قابل دریافت باشد موجب التذاذ می­شود ( هاوکس ترنس ،1380 : 12 ) .     در اين بيت هشيارها استعاره از غيرعارفان است و کيش مهر هم ايهام دارد : 1- به آيين مهرورزی و عشق2-اشاره به مکتب مهر پرستی يا ميترائيسم .                   به شادی و آسايش و خواب­وخور                ندارند کاری دل افگارها     آسايش و خواب وخور کنايه از تن پروری است ، کاری نداشتن نيز کنايه از توجه نکردن و دل افگارها استعاره از عاشقان می­باشد  .     به نظر دکتر وحیدیان کامیار کنایه یکی از برجسته­ترین ترفندهای زیباآفرینی درشعر است . کنایه نقاشی زبان است وسخن راتاحد تصویر اعتلا می­دهد، هم سخن است وهم نقاشی سخن است و دارای مفهومی و احیانا پیامی . ( وحیدیان کامیار ، 1383: 140 ) سینا جهاندیده نیز معتقداست : کنایه هم ارزش شناختی دارد و هم ارزش زبانی ، هم زبان را فربه می­کند و هم ادب را.گاهی بیان مستقیم نمی­تواند اثرگذارباشد، این است که کنایه بیانی می­شود تا خطوط را برجسته کند . ( سینا جهاندیده ، 1379 : 91 )       در بيت بعد در باره­ی عشق توضيح بيشتری می­دهدکه :                    کشيدند در کوی دل دادگان                        ميـــان دل وکام ، ديوارها                    چه فرهادها مرده در کوه­ها                        چه حلاج­ها رفته بر دارها       ديوارکشيدن کنايه از ايجاد مانع کردن­است . يعنی در عالم عشق بين عاشق و آرزوها و خواسته­هايش مانعی ايجادکرده­اند و عاشق هميشه ناکام است .    "  ها " در فرهادها و حلاج­ها ، نشانه­ی جمع نيست بلکه نظير ومشابهت را می­رساند . فرهاد نماد عشق دنيايی و حلاج نمــاد عشق عرفانی است . شايد اين که علامه فرهاد را  در مصراع اول و حلاج را در مصراع دوم آورده اند ،  قصد و عمدی در کار بوده­است  ، خواسته­اند به ما بگويند که عشق از فرش آغاز می­شود و به عرش می­رسد .       در بيت " چه فرهادها مرده درکوه­ها            چه حلاج­ها رفته بر دارها    "  علاوه برداشتن صنعت تلميح ،   واج آرايی  " ه "  و 11 بار تکرار آن بيانگر نوعی حسرت و دريغ توام با " آه " است .استفاده از کلمات با هجای بلند و کشيده اندوهی سرد و سنگينی را برفضای کلام تحميل می­کند . بخصوص که تکرار صفت تعجبی  " چه "  بار عاطفی آن را بيشتر می­کند وعلاوه برایجادفرصت آوایی و موسیقایی در شعر به القای مفهوم و محتوای کلام نیز کمک می­کند.     تکراردرزیباشناسی هنرازمسایل اساسی است . کورسوی ستاره­ها ، بال زدن پرندگان به سبب تکرار وتناوب است که زیباست . صداهای غیر موسیقیایی و نامنظم را که درآن تناوب و تکرار نیست باعث شکنجه­ی روح می­دانند حال آن که صدای قطرات باران که متناوبا تکرار می­شود آرام­بخش است . ( سیروس شمیسا،1383 :83)  ، دکتر شفیعی کدکنی نیز تکرار را از قوی­ترین عوامل تاثیر والقای فکر می­داند .( شفیعی کدکنی ، 1384 :99)  موسيقی لفظ در اين کلام علامه از آهنگ و طنين خاصی برخوردار است ونه تنها گوش به­صورت طبیعی از ماهیت آوایی و موسیقایی آن لذت می­برد که چشم­های مانوس به متون ادبی نیز به التذاذهنری می­رسند.     دراین بیت تلمیح نیز که نوعی تداعی است به زیبایی بیت می­افزاید . زیرا « تداعی در ادراک ما از زیبایی سهم کلی دارد . » ( نیوتن اریک ،1366 : 159)     تلمیح اشاراتی است که ذهن خواننده را به گذشته­های تاریخی ، اساطیری ، فرهنگی و ادبی که بخشی از دانسته­های اورا تشکیل می­دهد معطوف می­دارد ، در این پیدایش و جان گرفتن خاطرات نوعی لذت تداعی ونوعی موسیقی معنوی ایجادمی­شود و ذهن خواننده با دوردست­ها اتصال می­یابد .                        چه دارد جهان جز دل و مهر يار                  مگر توده هايی ز پندارها     بارديگـــر با آوردن استفهام انکـــاری در اين بيت علامه عشق و دلدادگی را اصل و حقيقت هستی معرفی می کند ، که دنيا جز عشق چيزی جز خواب وخيال و تصورات باطل نيست .                     ولـــی رادمـــردان و وارستگــان                 نبازند هـــرگز به مــــــــردارها                     مهين مهــــرورزان که آزاده­اند                  بــريزند از دام جــــــــان تارها                    به خـــون خود آغشته و رفته­اند                 چه گل های رنگين به جوبارها    مــردارها و تارها استعاره از دنيا و تعلقات آن است . در بيت ميانی درضمن تشبيه زيبای جان به دام  ، بزرگ­ترين عاشقان  راکسانی معرفی می­کند که ازتعلقات دنيوی رها شده­اند و به آزادی رسيده­اند ، اينان کسانی نيستند مگر آن­ها که در جهاد اکبر به پيروزی دست يافته­ا­ند و مصداق جهان اکبر شده­اند .     واما دراين بيت که در حکم بيت تخلص اين قصيده محسوب می­شود به اصلی­ترين ويژگی عشق يعنی خونی بودن آن اشاره دارد .  -  ترسم کين عشق نه رام در خون غلطاند مرا  -   گل های رنگين ، استعاره از عاشقان شهيد است که با خون خود راه عشق را رنگين کرده­اند .     وحدت وجود از بحث­های اساسی عرفان است که در شعر علامه جايگاه خاصی دارد . در شعر علامه جهان باهمه­ی کثرت و رنگارنگی از حقيقت واحدی سرچشمه می­گيرد و به سوی هدف يگانه­ی خلقت يعنی عشق  ودلدادگی پيش می­برد .     علامه بانگاهی نافذ به ساختارشگفت­انگیز جهان می­اندیشدوبه کشف ناشناخته­های طبیعت نایل می­گردد و اندوخته­های ذهن خیال­پردازش رابا زبان استعاره ، تشخیص و... بازیبایی تمام بیان می­کند .                    بهاران که شاباش ريزد سپهر                        به دامان گلشن ز رگبارها           از اين بيت به بعد که تنه­ی اصلی قصيده آغاز می­شود ابيات موقوف المعانی نيز هستند .   در اين بيت از استعاره و تشخيص استفاده شده­است . شاباش استعاره از قطرات باران است . شخصيت بخشيدن به بی­روح ، نخستين اصلی است که جهان­بينی شاعران عرفانی برآن استوارگرديده است . بدين معنی که همه­ی اجزای عالم به هم مربوط می­شوند و صفات انسانی می­گيرند .       حال که ذهن و ضمير علامه در بهار عشق شکوفا شده و ازشادی و سرور سرمست گشته ، شادی و سرور را به چشم می­بيند و به نشاط تمام می­گويد که در فصل بهار سبزه در دشت و صحرا می­رويد وگل در گلستان­ها و باغ شکوفا می­شود . شکوه باغ در بهاران به همراه باران ، سبزه وگل ، آبی صاف وپاک در جويبارها ديدنی است و از شور و دلدادگی حکايت می­کند ، گلبن در آب روشن و صاف نهر خود را می­آرايد و غنچه­ی گل به دست باد دامن می­درد . گويي علامه آن همه شادی و شکوه را به چشم می­بيند و آنگاه می­سرايد :                کشد رخت ، سبزه به هامون و دشت                    زند بارگه ، گل به گلزارها     تشخيص ، مراعات نظير و کنايه­ی رخت­کشيدن از کوچ­کردن به جايي و بارگه زدن از ساکن­شدن در جايي ديگر به لطف معنا افزوده­است .    علامه دنیای پیرامون خود را شناخته و پیوند میان پدیده­ها را کشف­کرده­است و با درک عمیقی که از کارکردهنری واژگان و بارمعنایی آن­ها داشته ، تنها واژه­ها را در کنارهم نچیده که آن­ها را درآغوش یکدیگر جای داده­است و توانسته آن­هارا به یک وحدت برساندواین هنر او چیزی نیست جز تجسم اصل " وحدت درعین کثرت وکثرت در عین وحدت "      استفاده از صنايع لفظی البته شعر وی را رنگ اديبانه می­دهد و آشنايی با لغت و علوم بلاغت وی را در اين کار قدرت بيشتری می­بخشد .         مراعات نظير در سبزه ، گل ، گلزار ، هامون و دشت  لطف و ظرافت کلام را دو چندان می­کند . به نظر دکتر وحیدیان کامیـار مراعات نظیر صنعتی است که زیبایی آن جنبه­ی آرایشـی دارد وبه زیبایی شعر می­افزاید. ( وحیدیان کامیار ، 1383: 226 )     علامه با آوردن تشخیص­های زیبا ولطیف ازیک سو حس خداوندگاری خود را متجلی می­سازد وازسوی دیگر با نگاه اشراقی خویش درهمه­ی هستی نظرمی­کند . در نظراو عناصر طبيعت نيز از جذبه­ی عشق و دلدادگی سرمست و لبريز می­شوند وبه آرايش خود می­پردازند.    ا و چه زيبا اين شور وسرمستی  را با قدرت و مهارتی خاص درقالب الفاظ بيان می­کند  :             نگارش دهد گلبن جويبار                                درآيينه­ی آب ، رخسارها             رود شـــاخ گل در برنيلفر                                برقصد به صد نـاز گلنارها              دردپرده­ی غنچه راباد بام                                 هـــــزار آورد نغز گفتارها       اين نگاه عارفانه، علامه را به اوج می­برد ؛ پس با چهارسوی جهان احساس پيوند و خويشی می­کند . زبان ايشان دراين ابيات تصويری و نمايشی است ،دراینجاشعرعلامه به تصویر نزدیک می­شود وتابلوی زيبايی از گلستان را پيش چشم خواننده تصوير می­کند .     باردیگر علامه از تکرار در موسیقی شعرش بهره می­برد . این تکرارها در شعر ایشان تشخّص آفرین است نه ملال­آور وعلاوه برایجاد ارتباط عاطفی با مخاطب ، باخود تاکیدی راهم به همراه دارد .       علامه شعله­ی تابناک عشق را در دل انسان نيز روشن می­بيند ، پس اورا به شوريدگی فرا می­خواند وازاو می­خواهد او نيز با ديدن زيبايي­های آفرينش و طبيعت ، شراب معرفت و عشق الهی را بنوشد .                     به ياد خم ابروی گل­رخان                     بکش جام در بزم می­خوارها       در اين بيت به يکی از رسوم شراب نوشی اشاره­شده­است که به ياد عزيزی شراب می­نوشيدند . جام مجاز از شراب وباده است که به علاقه­ی حال ومحل بکار رفته­است. علامه باردیگر ذهن خواننده رابه تلاشی مضاعف وامی­دارد تا بتواند رابطه­ی میان لفظ ومعنا را دریابد. دکتر شمیسا درباب مجاز می­نویسد : «گویی شاعران، جهان را دوباره به سلیقه­ی خود نام­گذاری می­کنند و جانشان هنوزاز میراث ازلی و علم آدم الاسماء کلها روزی خوراست . » ( شمیسا ، 1381: 43 )      بکش در بکش جام ايهام دارد به 1- بنوش جام را 2- پرکن جام را         می­خوارها نيز استعاره از عارفان و عاشقان سرمست از عشق الهی می­باشد. استعاره يا اين همانی که به صورت­های مختلف در شعر علامه ديده می­شود بيانگر رسيدن او به وحدت خاصی در کل هستی است و شايد اين مطلب بارعاطفی و شور والتهاب بيت را بالا می­برد .       عادی­ترين انديشه­ها دربيان ايشان رنگ تازگی می­يابد . اين تازگی بيان ، در بعضی موارد نتيجه­ی يک نوع صنعت­گری مخفی است .      می­خوارها در تناسب با بزم ، جام وشراب نوشی به ياد خم ابروی گل رخی پيوند ميان لفظ ومعنا را به زيبايی تمام مطرح می­سازد وخُم راهم به ذهن متبادر می­کند.     علامه برخلاف حافظ که راز جهان را دست نيافتنی می­داند و می­گويد :             سخن ازمطرب و می­گو و راز دهرکمترجو        که کس نگشود و نگشايد به حکمت اين معمارا    معتقداست که ازآن جاکه معمای هستی هميشه ذهن آدمی را به خود مشغول داشته­است ، می­توان اين گره کور درهستی را  با باده­ی عشق وشراب معرفت الهی که اتصالی است با درياهای بيکران علم الهی بازکرد .             قطره­ی دانش که بخشيدی زپيش                          متصل گردان به درياهای خويش      علامه با تيزبينی و نکته­سنجی باده را ساده­ترين راه برای حل دشواری­ها می­داند .          گـــــــره را ز راز جهـــان باز کن                           که آســان کند بــاده ، دشوارها    گره بازکردن کنايه از حــل مشکل کردن است وايشان در لفافه اشاره به داشتن اختيار آدمی کرده و خواسته بگويد که مشکلی نيست که آسان نشود .     بـــاده استعاره از عشق است و همان­طور که باده فراموشی می­آورد ، عشق نيز دشواری­ها وموانع راه  را آسان می­کند  . -  غم عشق آمد و غم­های دگر پاک ببرد  -  و به عبارتی ديگر عشق حلال مشکلات است . ايشان عشق را اشتياق به جاودانگی انسان و موجب گسستن زنجيرهای زمان ومکان می­داند .      ميان آسان و دشوار تضاد وجوددارد و علامه با هوشياری کامل باده را شرط حل اين تضاد دانسته­است. جناس مرکب موجود درگره "  را ز راز " جهان بازکن  در بالابردن موسيقی شعر تاثير فراوانی دارد .    امروزه که شعر از حوزه­ی باستانی شنیداری به حوزه­ی دیداری منتقل شده­است توجه به مقوله­ی بدیع چشمی ضرور می­نماید به این معنی که هم­خوانی و هم­شکلی کلمات به لحاظ دیدار هم باعث التذاذ می­شود .مهم­ترین مصداق بدیع چشمی ،تکرارکلمات به لحاظ نوشتار است .  (سیروس شمیسا،1383: 84) علامه به این مقوله هم ظاهراً توجه داشته است .     علامه بعد از ذکر زيبايی­های جهان و طبيعت ، رندانه و به شکلی ماهرانه بيان می­کند که جهان تنها معدن خوبان و کان حسن نيست که تنها نيل به آن­ها کمال مطلوب باشد ؛ پس به ما هشدار می­دهد که جهان اگرچه جلوه­گاه خوبی است اما :             جز افسون و افسانه نبود جهان                              که بستنـــد چشــــم خشايارها                فريب جهــان را مخور زينهار                              که در پای اين گل بود خارها           تشبيه جهان به افسون و افسانه کلام را قوی­تر وبُرد آن را بیشتر می­کند.( جلیل تجلیل ، 1374 : 46)  و چشم بستن خشايار شاه در ارتباط با افسون ونيرنگ می­تواند ايهام تناسبی  را بسازدکه کنايه از فريب دادن و گمراه کردن باشد.يعنی کار دنيا جز نيرنگ و دروغ نيست وبا همين شيوه قدرتمندانی چون خشايار شاه را فريفتند و به دنيا دل­بسته کردند .     معنای ديگر بيت اين است که خشايارها چشم از دنيا فروبستند  وبا آن همه قدرت و شوکت دراين جهان فريب­کار پايدار نماندند .      تلميح به پادشاهی خشايار ، زنگ خطری را برای ما به صدا در می­آورد که ای انسان ، فريب افسون و نيرنگ جهان را نخور و در بيت بعد نيز باصوت زينهار اين هشدار را دوباره تداعی می­کند .     دراين بيت گل استعاره از زيبايی­ها و خوشی­ها و خارها استعاره از ناخوشی­ها است .                    پياپی بکش جام و سرگرم باش                    بهل گر بگيرند بيکارها     صنعت عمده­ی اين بيت ايهـام است که آن را از لطف بی مانندی سرشــار می­کند . يک بار در "  بکش جام  " : جام شراب را بنوش يا جام شراب را پرکن.       بار ديگر در"  سرگرم باش  " : مشغول باش يا مست و با نشاط باش ، دیگر این­که واژه­ی سر در ارتباط با واژه­ی باش،معنی سررا به ذهن ترک زبان­ها متبادر می­کند .       بارديگر " بگيرند" نيز به اعتباراين­که بيکارها نهاد باشد يا مفعول به معنای خرده بگيرند يا باز خواست کنند ،  می­آيد  .       ايهــام نوعی تردستی زيرکانه است که علامه درآن با يک تيـــر دو نشان می­زند و يک لفظ را چنان بکار می­برد که خواننده معنی نزديک آن را به خاطر می­آورد در حالی که مراد معنی دورتر است وازآنجاکه ایهام دامنه­ی تفسیر وتاویل را گسترش می­دهد به همان اندازه ذهــن خواننده نیز به انبساط ، وسعت وگستردگــی می­رسد .     پی در پی از شراب عشـــق الهـــی بنوش و خود را سرگرم وپر نشاط کن . بگذار بی خبران از عشق هرچه می خواهند از تو ايراد بگيرند يا اگر روزی خواستند بی خبران از عشق را باز خواست کنند تو جزو آنان نباشی .       وزن این شعر فعولن فعولن فعولن فعل وبحرآن متقارب است که این بحر به خاطر کوتاه بودن مصراع­ها و تکرار سریع­تر قافیه­هاشوروهیجانی را به ذهن خواننده القا می­کند .     گذشته از جنبه­ی معنوی شعر که هربیت معنی بیت قبلی را کامل می­کند ، وجودقافیه­هایی مانند دلدارها، هشیارها ، دل­افگارهاو... که به مصوت بلند آ ختم می­شوند طنطنه­ای رادرذهن وضمیر شنونده ایجاد می­کند و اورابی­تاب می­سازد ودربرآوردن انتظار علامه درسرودن این قصیده سهم بزرگی دارند.سید حسن حسینی دراین باره می­نویسد : « شاعران فحل ، کلمات کلیدی خود را در قافیه قرارمی­دهند ، کلمات قافیه از دیگر کلمات بیت تاکید بیشتری دارند . » ( سیدحسن حسینی ، 1383 : 220 )        زمينه های فکری علامه درا ين قصيده بيشتر عشق و دلدادگی ، دعوت به شادی و سرور ، اشاره به بد عهدی ايام و اغتنام وقت است .     مخاطب با مطالعه­ی اشعار علامه به نوعی لذت معنوی دست می­يابد . شعری فراگير دارد واز همه­ی مسايل جهان هستی با بيانی ظريف سخن می­گويد و همواره از تظاهر و تزوير دوری می­ورزد و شعر برايش جنبه­ی آرمانی دارد ، اشعار او با الهام از تعاليم ناب اسلامی و مفاهيم گران قدرقرآنی سروده­شده­است و همگی اين اشعار حاوی کنايات و استعارات زيبا و بی­نظير است .     بسامد استفاده از ابزار علم بيان وصنايع بديعی در اين قصيده بالاست . هنر استعاره و تشبيه درآن بسيار قوی است ، مفاهيم معقول و پيچيده به بهترين وجه به محسوس و مادی تبديل می­شوند تا  بهتر و آسان­تر قابل دريافت گردد .      عشق و مستی بالاترين بسامد را دراين قصيده دارد و علامه با هنرمندی تمام عشق را با آوردن تعابير جديد و زيبا به تصوير می­کشد .     درنظر علامه هريک از کلمات ،رمزی از هستی را می­گشايد ، ايشان سعی می­کند در اين گشايش ورسيدن به حقيقت سهمی هم برای خواننده قايل شود .     از مختصات شعری علامه صميميت در لحن است که در اين قصيده به وضوح ديده و احساس می­شود . قصيده­ی علامه در خواننده ايجاد نشاط و تحرک می­کند و سلسله وار بودن کلمات و پيوند آن­ها بارقه­ی اميد و تنبه را دردل متجلی می­نمايد .               ودر نهايت علامه موفق شده­است نيازهای روحی واحساسی مارا به خوبی بشناسد و آن­ها را اقناع کند .                                                                                                          فرجام سخن :                 «عشق میوه­ی تمام فصل­هاست ودردسترس همگان قرار دارد . »                                                                                           مادرترزا ( سکالیالئوبو،1376: 54)     عشق ومستی نمک کلام غالب شاعران بوده­است واز اين جهت ميان علامه وساير بزرگان چون مولوی و حافظ مواردی از خويشاوندی فکری ديده می­شود. اين قصيده بيانگرعشق و اشراقی است که در نفس علامه اتفاق افتاده­است.     کيمياگری علامــه چيزی جز هنر ترکيب نيست ، عبارات را در هاله­ی از کنايه ، تشبيه ، استعاره ،ايهام و... می­پيچد تا به تخيل خواننده مجال بدهد که جست­وجو کند ، به جولان درآيد و مقداری از معنی را که پوشيده و نهان است ، در يک تلاش ذهنی ، خود بدست آورد واين موجب لذت بيشتر خواهدشد .     اشعار علامه بيانگر روحی عارف ، طبعی عاشق ، ذوقی لطيف و علمی سرشار است . شايد بتوان­گفت که ايشان در گستره­ی اشعار خود هم­پای مولانا ، سعدی و حافظ گام برداشته­است . و با اشعار ناب و زيبای خود يک بار ديگــرعشق و دلدادگی را در دفتـــر تاريخ ثبت نمود واين عشق عالم­سوزکه شايد بزرگ­ترين هنر اوست ، اورادر سفر به وادی جاودانگی نيز تنها نگذاشت .     اشعارعلامه بی­شک در تاريخ ادب پارسی ماندگار خواهد ماند ؛ زيرا هم از نظر تفکر انسانی عظمت و تعالی دارد و هم از نظر نوع بيان و استخدام واژگان در سطح بسيار بالايی قراردارد .  زبان وانديشه­ی علامه در مقايسه با استادان شعروادب پيش ازوی به ما نزديک­تر است وبه اين سبب سخن اورا بيشتر می­پذيريم .     آن­چه شايسته­ی تامل بسيار می­باشد ، عمق و ژرفای انديشه­ی بزرگانی چون سنايی ، مولوی ، سعدی ، حافظ و علامه است که هريک دريای پهناوری از اخلاق ، ادب ، فرهنگ ، ايمان و عشق به همراه دارند .  و اما سرانجام بايد گفت :              يک قصه بيش نيست غم عشق و ين عجب                                                                     از هرزبان که می­شنوم نا مکرر است .                                                                                                              " حافظ "                                                                                                      منابعی که دراين اندک ، بسيار بهره برده ام :   -  اریک نیوتن (1366) معنی زیبایی ، ترجمه: پرویزمرزبان ، چ دوم ،تهران:علمی وفرهنگی.  - تجلیل جلیل (1374) معانی وبیان ، چ هفتم ، مرکز نشردانشگاهی.  - ترنس هاوکس (1380) استعاره ، ترجمه: فرزانه طاهری ،چ دوم ،تهران: مرکز.  - جهاندیده سینا (1379) متن درغیاب استعاره ، چ اول ،تهران: چوبک. - حسینی سیدحسن(1383) مشت در نمای درشت ،تهران: سروش.  -  سکالیالئوبو (1376) بیادریا شویم ،ترجمه : ناهیدایرانژاد ، چ ششم ، تهران:اوحدی.                  -   شميسا سيروس (1381) ، معانی و بيان  ،تهران: انتشارات فردوس .                  -....................    ( 1383 ) نگاهی تازه به بدیع، تهران: نشرمیترا ،  ویرایش سوم .                     -  شفعيی کدکنی محمد رضا (1384) موسيقی شعر ،چ هشتم ،تهران: انتشارات آگاه .                    - وحیدیان کامیار تقی (1383) زبان چگونه شعر می­شود؟(مجموعه مقالات) دانشگاه آزاداسلامی.