زبان و ادبیات فارسی متوسطه خراسان رضوی

طرح سؤال در درس زبان فارسی

                  افسانه میری، دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی

چکیده

طبق بررسي هاي به عمل آمده درارزشيابي سؤالاتِ زبان فارسي نكاتي به نظر رسيد كه طرح آن،  به ارتقاي كيفيّت برگزري آزمون كمك خواهد كرد.

لازم به ذكر است كه تعدادی از سؤالات مطرح شده، بر اساس آیین نامه­ی طرح سؤال در آموزش و پرورش، قابل بررسی و ارزیابی است. مانند سؤالاتی که خارج از مباحث مطرح شده در کتاب درسی بیان می شود و یا سؤالات ارزیابی ورودی ابتدای سال تحصیلی، که در اين صورت  مجاز به طرح سؤالات سال های گذشته می باشیم، در حالی که همین سؤالات درارزیابی پایان ترم به هیچ  وجه مجاز نيست.

به طور كلّي اشكالات به دو دسته عمومی و تخصصی تقسيم مي شود.

كليد واژه ها: زبان شناسی ساختاری، دستور زبان فارسی، طرح سؤال.

مقدّمه

در كتب دستور زبان فارسی دورة متوسّطه، مباحث مرتبط و زنجیره ای وجود داردکه یادگیری یا عدم یادگیری هر یک از مباحث و نکات مهم دستوری، نقش مهمّی در آموزش مباحث بعدی  را در سال های بالاتر دارد.

سؤالات طرح شده از سوی دبیر در طول سال تحصیلی و همچنین سؤالات هماهنگ استانی و کشوری، یکی از راه های هدایت و راه نمایی فراگیران در آموختن است كه از اهداف و نکات اصلی و مهم این درس می باشد. بنابر این دقّت در طرح سؤال، بی شک یکی از حسّاسترین وظایف دبیران محترم شاغل در آموزش و پرورش می باشد.

در این مقاله سعی شده است نکات خاصّی از اشکالات سؤالات طرح شده در بین تعدادی از برگه های امتحانی انتخاب و طبقه بندی شود تا موجب ترغیب همکاران و دقّت نظر آنان،  به هنگام طرح سؤال گردد.

الف) اشکالات عمومی:

1.سؤالات زنجیره ای:

بعضاَ دیده شده است سؤالاتی طرح می شود که پاسخ گویی به آن منوط به دانستن پاسخ صحیح سؤال و یا سؤالات پیشین می باشد.

 مثال:

«1. انواع وابسته ها را در این جمله بیابید و نوع آن را بیان کنید: این کتاب های خوب خواندنی را کنار بگذار.»¹

«2. با توجه به سؤال 1، یک جمله بسازید که قید آن یکی از وابسته های پسین این جمله باشد.»

-اگر فراگیر نتوانسته باشد  سؤال اول را به خوبی پاسخ بدهد، در پاسخ گویی به سؤال دوم دچار اشکال می شود.

-از آن جا که فقط اسم و صفت می توانند با قید مشترک باشند، نشانه ی جمع و نکره در مثال بالا فراگیر را دچار سردرگمی می کند.

-تنها صفت « خوب » می تواند بدون هیچ تغییری به قید تبدیل شود، در حالی که در سؤال دوم خواسته شده است که یکی از وابسته ها ی پسین به عنوان قید به کار رود.

2. بارم بندي

گاه بارم، بین قسمت های مختلف سؤال  به طور يكسان تقسیم  نشده است. اين كار دانش آموز را دچار ترديد وسرگرداني مي كند زيرا بعضی از فراگیران با توجّه به بارم به سؤالات پاسخ می­دهند.

مثال: « هسته و وابسته های این عبارت را مشخّص کنید و نوع وابسته ها را بنویسید: دو کبوترِ زیبا» بارم 5/0 نمره

-اگر برای هر قسمت سؤال، حداقل نمره یعنی: 25/ 0 را در نظر بگیریم، فقط مشخّص کردن هسته و یک وابسته 5/0نمره را به خود اختصاص می­دهد، در حالی که برای تشخیص نوع وابسته دوم نمره ای باقی نمی­ماند.²

3.سؤالات خارج از درس

گاه همكاران بدون توجّه به قسمت هاي حذف شده در هر سال مبادرت به طرح سؤال مي كنند و همان نمونه سؤالات قبلي خود را ملاك قرار مي دهند. به طور مثال در کتاب زبان فارسی در حال حاضر، مبحث «تمییز» و یا انواع «اضافه ها» حذف شده است و طرح این سؤالات، حتّی اگر در کلاس هم مطرح شده باشد، خالی از اشکال نیست. مانند:

«برای اضافه ی غیر تعلقی(جنسی، توضیحی، اقترانی و تشبیهی) یک مثال بیاورید»

عدم رعايت بودجه بندي: انتخاب سؤالات قسمت دوم کتاب در نیم سال اول .

اين اشكال هنگامي پيش مي آيد كه از نمونه سؤال نوبت دوم براي طرّاحي سؤال نوبت اول استفاده كنيم.البته گاه كتب كمك درسي نيز، سؤالات دو نوبت را از هم جدا نكرده اند.مثال:

« با توجّه به جمله ی داده شده، به سؤالات زیر پاسخ دهید:  صیّادی از رودخانه، ماهی بزرگی را گرفت.

الف) یکی از نشانه های اسم را مشخّص کنید.

ب) ویژگی های اسم «صیّاد» را بیان کنید.

ج) نقش نماهای جمله را مشخّص کنید»

همان طور که مشاهده می فرمایید، سوال «ج» مربوط به قسمت دوم کتاب است و طرح این سؤال در نیمسال اول مجاز نیست.

ب) اشکالات تخصّصی:

1.تعریف کنید.

تعاريف دستوري، فقط مقدّمة يادگيري وتشخيص است ودانش آموز بايد كاربرد آن تعريف را بياموزد.

 –مثال: فعل را تعريف كنيد.

تعريف فعل مقدّمة تشخيص آن در جمله است. بايد جملاتي داده شود كه دانش آموز، افعال را ازميان آن استخراج كند.ضمناَ در تعاريف نيز، كتاب درسيِ جديد معيار است .مثلاَ:" فعل، هستة گزاره و داراي دو قسمت بن و شناسه است."تعريف سنّتي نبايد به دانش آموز گفته شود: "فعل كلمه اي است كه بر انجام كار يا روي دادن حالتي دلالت مي كند."

2.آوردن نمونه هاي شعر ونثر قديم دربخش دستور:

- از آن جا که در دستور ساختاری، مبنای كار فقط «نثر فارسی نوشتاری معیار معاصر » است به کار بردن بیت يا ابياتي ازمتون ادبي شعر ونثر براي دانش آموزان غير انساني در نمونه سؤال امتحان مجاز نيست و براي دانش آموزان انساني نيز فقط در بخش دستور تاريخي مجاز به طرح چنين نمونه هايي هستيم.

مثال:«سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد        دلبر که در کف او، موم است سنگ خارا»

«بسیجیده­ی آن شده که بر این تعبیه در صحرای مباسطت آیم و حجاب مخافت از پیکر مراد بردارم»

3.سؤالات بحث انگيز

مباحثي وجود دارد كه هنوز همكاران در آن اختلاف نظر دارند و نتوانسته اند جواب يكساني براي آن به دست آورند بهتر است از طرح چنين سؤالاتي پرهيز شود.

الف) او به خانه رسيد.

فعل رسيد دو جزئي است يا سه جزئي

ب)جمله های زیر را مجهول کنید.

ما به او رئیس می گوییم. ما او را نشناختیم

هرچند اول به جمله ی مجهول " به او رئیس گفته می شود" قابل تبدیل است، اما چون این مطلب از موارد قابل بحث و بررسی در سال های اخیر بوده و هنوز وارد کتب درسی نشده است، به هیچ وجه نمی توان آن را در سؤالات امتحانی رسمی مطرح نمود. ³

4. سؤال انحرافي:

گاه دبير سؤالي مي آورد كه جوابي ندارد.

مثال: اين جمله را مجهول كنيد: بادكنك تركيد.

فعل "تركيد" دوجزئي وغير قابل مجهول كردن است.

دبير ازاين طريق ، قصد دارد دقّت فراگیران را درپاسخگويي بسنجد امّا دانش آموز بدون توجّه به نكتة انحرافي سؤال، در پي يافتن پاسخ است. این موضوع باعث ضایع شدن حقّ او در کسب نمره­ی کامل می­شود. بهتر است از طرح چنين سؤالاتي كمتر استفاده شود.

5.تشخیص نقش و نوع کلمه در خلال جمله  

- نقش برخی از کلمات، تنها در زنجیره­ی گفتار مشخّص می شود. مثلاً"صفت" می­تواند "قید" و یا "مسند" واقع شود. همچنین کلمه­ای می­تواند در جمله­ای "صفت" و در جمله­ی دیگر "ضمیر" باشد.

- گذشته از این تعاریفِ شناخته شده، گاهی اوقات "نوع" کلمه نيز به  طور قطع و يقين قابل تشخيص نيست . زيرا "اسم" ، "فعل"، "ضمير"و "حرف" با قرار گرفتن در جمله اي خاص مي تواند به "نوع" ديگري تبديل شود .

مثلاً  واژهاي "خوشحال"، "گرفت"، "من"، "که" اگر در ظاهر و جدا از جمله در نظر گرفته شوند معمولاً "صفت"، "فعل"، "ضمیر" و "حرف ربط" واقع مي شوند ولی دربرخي از جملات ، نوع آنها تغيير مي كند:

سینا خوشحال رسید. گرفت را معنی کن. منِ انسان ها قابل تغییر نیست. این کلمه «که» است.

       قيد               اسم                  اسم                                             اسم

در اين صورت "نقش" آْنها نيز عوض مي شود. چنانچه كلمات مذكور در جملات فوق به ترتیب: "قید"، "مفعول"، "نهاد"و "مسند" هستند.

- همچنین در مبحث افعال ساده و مرکّب حتماً بايد فعل را در  در زنجیره ی گفتار در نظر گرفت وبه بحث"تغيير معنايي" افعال توجّه داشت.

مثال: «گرفتن»

دلم گرفت.              

علی، حقّش را گرفت.

6. مثال بزنید

گاه از دانش آموز خواسته مي شود كه با يك مثال ، يك نقش دستوري را توضيح دهد.براي نمونه:

«با یک مثال قید را توضیح دهید.»

 اين سؤال دو اشكال دارد: اول اينكه قسمت های مختلف یک جمله می­تواند مقید شود و "قید فعل"، "قيدصفت"، "قیدقيد" و ...را به وجود آورد. ديگر اينكه قید به انواع مختلفي تقسیم می شود: قیدهای نشانه دارتنوين دار، پيشوندي، متمم قيدي و قيدهاي بی نشانة مختص و مشترك که هریک به سه دسته تقسیم می شود.

اين سؤالات، ميزان يادگيري دانش آموز را نشان نمي دهد. بهترین روش، طرح جملاتي است كه انواع قید ها در آن به كار رفته باشد و فراگیران بتوانند"نوع" هر قيد را تشخيص دهند.

مثال: دیروز چند دانش آموز غایب بودند. معاون  دبيرستان به شدّت  عصباني شد و گفت: حتماً نمرة انضباط آنان كم مي شود.

7. موصوف و مضاف،  نقش نيست

 در تركيبات وصفي و اضافي فقط "صفت" و "مضاف اليه" نقش هستند و موصوف و مضاف، "هسته" به حساب مي آيند.  «کتابِ علی» و «لباسِ زیبا» .

-  در بیشتر آزمون­های ورودی پایه اول و دوم دبیرستان، دیده می­شود که فراگیران با تشخیصِ کسره­ی اضافه و تعیین مضاف الیه و صفت بیانی، بلافاصله نقش کلمه­ی قبل از کسره را "مضاف" و "موصوف" می­نامند وبه" نقش" آن در جمله توجّه نمي كنند . بهتر است اين مطلب از همان ابتداي سال پس از آزمون ورودي به دانش آموز گفته شود.

علاوه بر آن بهتر است نظير چنين سؤالاتي براي تعميق يادگيري طرح شود:

«نقش  و نوع كلمات مشخّص شده را تعيين كنيد.

دانش آموزانِ کلاس، علّت ناراحتیِ مهران را فهميدند. »

نهاد: دانش آموزانِ كلاس                                           مفعول:       علّتِ ناراحتيِ مهران     

مضاف الیه:كلاس –ناراحتي – مهران              فعل: فهميدند             

پی نوشت ها:

1.سؤالاتی که بعد از این در این مقاله آورده می شود، مثال هایی از سؤالات بررسی شده از بانک سوالات گروه های آموزشی ناحیه 4 و سازمان آموزش و پرورش خراسان رضوی بین سال های«88-87» تا «90-89» می باشد.

2.بعضی از فراگیران که تنها به مشخص کردن وابسته ی پسین و پیشین(بدون عنوان نوع آن) بسنده می کنند، توقّع دارند که حداقل نیمی از نمره را بگیرند و این اجحاف در حق فراگیرانی است که نوع وابسته ها را هم مشخّص کرده اند، در حالی که با توجه به بارم، نمره ی کامل را دریافت نمی کنند.

3.این سؤالات با سلیقه ی دبیر محترم در ساعات کلاسی و در آزمون های غیر هماهنگ، در یک کلاس قابل طرح و بررسی می باشد، اما در آزمون پایان ترم و هماهنگ بین چند کلاس و یا دبیرستان، نوعی ناهماهنگی به وجود خواهد آورد

منابع و مآخذ:

- ارژنگ، غلامرضا. (1381). دستور زبان فارسی امروز، تهران: قطره

- انوری، حسن؛ گیوی، حسن .(1373). دستور زبان فارسی 1و2. تهران:توس

- حق شناس، علی محمّد و دیگران . (1389).زبان فارسی (1) سال اول دبیرستان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی ایران

.................................................      . (1389).زبان فارسی (2) سال دوم دبیرستان. تهران: شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی ایران

- روحانی، کمال؛ (1390). "فعل مرکّب و راه های تشخیص آن"، رشدآموزش زبان و ادب فارسی،دوره 25،  شماره 99

- عبدی، علی؛ (1388). "مجهول سازی"، رشدآموزش زبان و ادب فارسی. دوره 23، شماره 92

- محمدی بلبان آباد، صادق؛ (1390). "گروه قید"، رشدآموزش زبان و ادب فارسی، دوره25. شماره 100

- وحیدیان کامیار، تقی و عمرانی،غلامرضا. (1387).دستور زبان فارسی(1)، تهران: سمت